De la corte al altar: el Peinador de la Reina de Olvés (Zaragoza), mueble de ámbar báltico
DOI :
https://doi.org/10.22429/Euc2026.sep.09.13Mots-clés :
Peinador de la Reina, mueble de ámbar, ámbar báltico, regalos diplomáticos, Carlos III, Marruecos, Dánzig, GdanskRésumé
El presente trabajo estudia el denominado Peinador de la Reina, conservado en la iglesia parroquial de Olvés (Zaragoza), una singular manufactura de ámbar reutilizada desde el siglo XVIII como urna del monumento de Jueves Santo. El análisis formal y técnico de la pieza, su comparación con muebles similares conservados en Dresde y Malbork, junto con la documentación inédita del archivo parroquial y las fuentes diplomáticas relativas a las relaciones entre Carlos III y el sultán de Marruecos, permiten plantear la hipótesis de que el mueble formó parte de los circuitos cortesanos europeos como regalo diplomático antes de su incorporación al patrimonio religioso de Olvés.
Téléchargements
Références
ABBAD RÍOS, Francisco, Catálogo Monumental de España. Zaragoza, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1957.
ALMONAITYTĖ-NAVICKIENĖ, Vaida y ŠINKŪNAITĖ, Laima, “Angelo Sargo mįslė”, Darbai ir Dienos, 26 (2001), pp. 29-36.
ARMONA Y MURGA, José Antonio de, Noticias privadas de casa útiles para mis hijos. Recuerdos históricos de mi carrera ministerial en España y América, edición de Joaquín Álvarez Barrientos, José María Imízcoz y Yolanda Aranburuzabala, Gijón, Ediciones Trea / Instituto Feijoo de Estudios del Siglo XVIII / Universidad del País Vasco, 2012.
ARRIBAS PALAU, Mariano, “Respuesta de la Princesa de Asturias María Luisa de Parma a la sultana Lāllā Fātima de Marruecos”, Miscelánea de Estudios Árabes y Hebraicos, 25 (1976), pp. 81-96, https://revistaseug.ugr.es/index.php/meaharabe/article/view/14933
ARRÚE UGARTE, Begoña; GESTAL TOFÉ, Francisco; GUTIÉRREZ PASTOR, Ismael y SOTES RODRÍGUEZ, Victoria, Inventario artístico de Zaragoza y su provincia. Partido judicial de Tarazona, Madrid, Ministerio de Cultura, 1980-1981.
AURIFABRUM, Andream, Succini Historia, Ein kurtzer: gründlicher Bericht, woher der Agtstein oder Börnstein ursprünglich komme, Königsberg in Preussen, Hans Lufft, 1551, https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KRZWG64WAK2QKR3QDWGO5IG7E3CSVUAI
CAILLÉ, Jacques, Une Corse sultane du Maroc. Davia Franceschini et sa famille, Paris, A. Pedone, 1968.
CALVO RUATA, José Ignacio (coord.), Joyas de un Patrimonio IV. Estudios, Zaragoza, Diputación Provincial de Zaragoza, 2012.
CHORPENNING, Joseph (ed.), Emblemata sacra. Emblem books from the Maurits Sabbe Library, Katholieke Universiteit Leuven, Philadelphia, Saint Joseph’s University Press, 2006.
CLARK, Neil D. L., Amber. Tears of the Gods, Edinburgh, Dunedin Academic Press, 2010.
CRAMER, Daniel [CRAMERUM, Danielem], Emblemata sacra: hoc est, decades quinque emblematum ex sacra scriptura, de dulcissimo nomine & cruce Jesu Christi, figuris aeneis incisorum. 1, Francofurti [Frankfurt am Main], Luca Jennis, 1624, https://mdz-nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb11347857-7 y https://archive.org/details/emblematasacraho00cram/page/n3/mode/2up
CRAMERO, Daniele, Societas Iesu et Roseae crucis vera: Hoc est, Decades Quatuor Emblematum Sacrorum Ex sacra Scriptura, de dulcissimo nomine & cruce Iesu Christi, Francofurti [Frankfurt am Main], Typis Nicolai Hoffmanni / Impensis Lucae Iennis, 1617, http://digital.slub-dresden.de/id362109591 y http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/docmetadata?id=73291
CRIADO MAINAR, Jesús y CANTOS MARTÍNEZ, Olga, El retablo mayor de Santa María de Olvés. Las claves del Renacimiento en la comarca de Calatayud, Calatayud, Centro de Estudios Bilbilitanos-Institución Fernando el Católico, 2018, https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/36/75/_ebook.pdf
CRUZ VALDOVINOS, José Manuel “Cálices limosneros de los reyes españoles (siglo XIX)”, Anales del Instituto de Estudios Madrileños, XVI (1979), pp. 393-407.
CORTÉS PERRUCA, José Luis, “De lo sacro y lo divino. Bordados orientales en iglesias de la diócesis de Tarazona”, Ars & Renovatio, 7 (2019), pp. 493-503.
CORTÉS PERRUCA, José Luis y MAÑAS BALLESTÍN, Fabián, “El peinador de la reina”, en VIII Encuentro de Estudios Bilbilitanos. Calatayud y Comarca de Calatayud, vol. I, t. I, Calatayud, Centro de Estudios Bilbilitanos, 2011, pp. 97-108.
CORTÉS PERRUCA, José Luis y MAÑAS BALLESTÍN, Fabián, “Cabinet denominado El peinador de la Reina / Armario contenedor del cabinet. Olvés”, en CALVO RUATA, José Ignacio, coord., Joyas de un Patrimonio IV. Estudios, Zaragoza, Diputación Provincial de Zaragoza, 2012, pp. 393-399.
CORTÉS PERRUCA, José Luis y MAÑAS BALLESTÍN, Fabián, Olvés. Historia, patrimonio y tradición, Olvés, Ayuntamiento de Olvés, 2018.
DOMÍNGUEZ LAFUENTE, Carlos y GALINDO ANTÓN, José, Inventario artístico del Arciprestazgo de Calatayud, inventario mecanografiado inédito, Calatayud, 1969.
ESTEBAN LÓPEZ, Natividad, “Cálices limosneros en la provincia de Guadalajara” en RIVAS CARMONA, Jesús (coord.), Estudios de Platería. San Eloy 2013, Murcia, Universidad de Murcia, 2013, pp. 193-200.
GRIMALDI, David A., Amber. Window to the Past, [New York], Harry N. Abrams, 2003.
HARTMANN, Philippo Jacobo, Succini Prussici physica & civilis historia: cum demonstratione ex autopsia & intimiori rerum experientia deducta, Francofurti, Impensis Martini Hallervordi /Typis Johannis Andreae, 1677, https://archive.org/details/bub_gb__FvCFHAuIigC
HENKEL, Arthur y SCHÖNE, Albrecht, Emblemata, Handbuch zur Sinnbildkunst des XVI. und XVII. Jahrhunderts, Stuttgart, J. B. Metzler, 2013 (reed. J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung / Carl Ernst Poeschel Verlag).
KAPPEL, Jutta, Bernsteinkunst aus dem Grünen Gewölbe, Dresden, Staatliche Kunstsammlungen Dresden, 2005.
KAPPEL, Jutta, “Amber Works”, en SYNDRAM, Dirk; KAPPEL, Jutta y WEINHOLD, Ulrike, The Baroque Treasury at the Grünes Gewölbe Dresden, Dresden, Deutscher Kunstverlag, 2006, pp. 274-275.
KIRCHER, Athanasius, Mundus subterraneus. Tomus II, Amstelodami, Ex Officina Janssonio-Waesbergiana, 1678, https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=399637
LAFARGA MAUDELL, Francisco, “Territorios de lo exótico en las letras españolas del siglo XVIII”, Anales de Literatura Española, 10 (1994), pp. 173-192.
LEMPRIERE, William, A Tour from Gibraltar to Tangier, Sallee, Mogodore, Santa Cruz, Tarudant; and thence over Mount Atlas, to Morocco: including a particular account of the royal harem, London, J. Walter, 1793, https://archive.org/details/atourfromgibral00lempgoog
LOURIDO DÍAZ, Ramón, Marruecos y el mundo exterior en la segunda mitad del siglo XVIII: relaciones político-comerciales del sultán Sīdī Muḥammad b. Abd Allāh (1757-1790) con el exterior, Madrid, Instituto de Cooperación con el Mundo Árabe, 1989.
MARTIN, Fernando A., “Capilla de Palacio y Monasterios de la Encarnación (Madrid) y de El Escorial. Cálices limosneros”, Reales Sitios, 62 (1979), pp. 12-16.
MARTÍN CORRALES, Eloy, Muslims in Spain, 1492-1814. Living and Negotiating in the Land of the Infidel, Leiden-Boston, Brill, 2021, https://archive.org/details/oapen-20.500.12657-48317/mode/2up
Memorial literario instructivo y curioso de la corte de Madrid, t. XV, Madrid, Imprenta Real, 1788.
MENJÓN RUIZ, María Sancho, “Estudio documental sobre la iglesia de Olvés”, Seminario de Arte Aragonés, XLII-XLIII (1990), pp. 47-65.
MIGUÉLIZ VALCARLOS, Ignacio, “Regalos regios a los templos guipuzcoanos. Cálices limosneros y otras piezas”, en RIVAS CARMONA, Jesús, coord., Estudios de Platería. San Eloy 2014, Murcia, Universidad de Murcia, 2014, pp. 305-324.
MONTALVO MARTÍN, Francisco Javier, “Cálices limosneros regios conservados en la Diócesis de Segovia” en RIVAS CARMONA, Jesús (coord.), Estudios de Platería. San Eloy 2006, Murcia, Universidad de Murcia, 2006, pp. 471-494.
ORDÓÑEZ GODED, Leticia, “La restauración de un excepcional mueble de ámbar: el Peinador de la Reina de Olvés”, en Materials singulars aplicats al moble, Barcelona, Associació per a l’Estudi del Moble i Museu de les Arts Decoratives, 2013, pp. 95-103.
PELKA, Otto, Bernstein, Berlín, Richard Carl Schmidt & Co., 1920.
PELKA, Otto, Die Meister der Bersteinkunst, Leipzig, Karl W. Hiersemann, 1918.
PLEGUEZUELO HERNÁNDEZ, Alfonso, “Una ‘silla volante’ para el emperador de Marruecos. Un episodio de las relaciones diplomáticas hispano-marroquíes en el siglo XVIII”, Reales Sitios. Revista del Patrimonio Nacional, 171 (2007), pp. 22-35.
RICE, Patty C., “The 2003 Reopening of the Amber Room, Tsarskoye Selo, near St. Petersburg, Russia”, Rocks & Minerals, 79/5 (2004), pp. 302-304.
RODRÍGUEZ CASADO, Vicente, Política marroquí de Carlos III, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1946.
SENDELIO, Nathanaele, Historia succinorum corpora aliena involventium et naturae opere pictorum et caelatorum ex Augustorum I et II cimeliis Dresdae conditis, Lipsiae [Leipzig], Fridericum Gleditschium, 1742, https://archive.org/details/historiasuccino00send
SOBECKA, Anna, “Baltic Amber in Culture”, en SZADZIEWSKI, Ryszard; PYTLOS, Roman y SZWEDO, Witold (eds.), Baltic Amber. Treasure of the Bay of Gdańsk, Gdańsk, Muzeum Bursztynu, 2006, pp. 77-79.
SOBECKA, Anna, “The Amber Cabinet of King Stanisław August Poniatowski in the Collection of the Malbork Castle Museum”, en Wawel Royal Castle and Malbork Castle Museum. Amber Works of Art, Cracovia-Malbork, Wawel Royal Castle / Malbork Castle Museum, 2011, pp. 148-167.
SOBECKA, Anna, “The Sea as Theme in Amber Art. New Thoughts on the Malbork Maucher Casket”, Porta Aurea, 23 (2024), pp. 145-148.
SZADZIEWSKI, Ryszard; PYTLOS, Roman y SZWEDO, Witold (eds.), Baltic Amber. Treasure of the Bay of Gdańsk, Gdańsk, Muzeum Bursztynu, 2006.
WOLFF, Jeremias, Trecenta Selecta ingenii acumine & doctrinae utilitate praestantia emblemata 25 Tabulis aereis incisa, Augsburg, Jeremias Wolff / Peter Detleffsen, 1714, https://mdz-nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb11255792-2
ŽIEMELIS, Darius, “The Structure and Scope of the Foreign Trade of the Polish-Lithuanian Commonwealth in the 16th to 18th Centuries: The Case of the Grand Duchy of Lithuania”, Lithuanian Historical Studies, 17/1 (2012), pp. 91-123.
Téléchargements
Publiée
Comment citer
Numéro
Rubrique
Licence
© José Luis CORTÉS PERRUCA 2026

Ce travail est disponible sous licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International.
- La revue Estudios de Patrimonio conserve les droits d'auteur des textes publiés, mais favorise et permet leur réutilisation sous la licence Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0, comme indiqué dans la section Licence et dans ce lien.
- Tous les textes de la revue sont publiés dans l'édition électronique de la revue sous la licence indiquée qui permet la copie, l'utilisation, la diffusion, la transmission et l'affichage public, à condition de citer l'auteur, l'URL et la revue, et de ne pas les utiliser à des fins commerciales.
- Les auteurs acceptent la licence d'utilisation utilisée par la revue, les conditions d'auto-archivage et la politique de libre accès.
- En cas de réutilisation d'œuvres publiées dans cette revue, la source éditoriale doit être mentionnée. Ainsi, la déclaration suivante, établie par l'éditeur, doit être incluse :
- Publié initialement dans Estudios de Patrimonio dans le [numéro] de l'année[année en chiffre], Université de Cantabrie (Espagne). De plus, un lien vers la version éditeur doit être fourni avec cette phrase : La publication originale est disponible sur : Santander. Estudios de Patrimonio (incluant le lien).







